HusBao - jeden z najpiękniejszych i zarazem najciekawszych wariantów znanej na całym świecie od wielu tysięcy lat gry Mancala. Gra pochodzi z Afryki, gdzie znanych jest ponad 200 jej wariantów o niezliczonej ilości nazw. Już przed tysiącami lat grywali w nią afrykańscy kupcy, egipscy królowie, wojskowi stratedzy oraz cała ludność afrykańskiego kontynentu. Dzisiaj w HusBao gra cały świat i to bez względu na wiek czy zamożność gracza. Reguły gry są tak proste, że grają w nią już po chwili obserwacji przedszkolne dzieci, co nie oznacza jednak, że przeznaczona jest ona tylko dla nich. Jako jedna z najstarszych gier strategicznych obok szachów i chińskiego go należy do najczęściej grywanych gier na świecie. Już po kilku partiach HusBao gracz zaczyna rozwijać swoją strategię, stara się przewidywać i zdobywać większą liczbę kamieni przeciwnika. Matematyczne obliczenia, zastawianie pułapek oraz impasów to niezapomniane dla każdego gracza chwile, które zawsze bogate są w nieoczekiwane zmiany sytuacji na planszy. Czasami planowane, innym razem przypadkowe. Zabawa, relaks, sport, trening motoryczny i umysłowy oraz edukacja wraz z naturą półszlachetnych kamieni i oryginalną planszą z przepięknego, niepowtarzalnego afrykańskiego, impregnowanego naturalnym woskiem drewna Sameny, tworzą niepowtarzalną harmonijną całość gry HusBao.

Prostota, klarowność i zwięzłość reguł - to cechy, którymi halma góruje nad wieloma innymi, nierzadko bardziej „utytułowanymi" grami logicznymi. Wprawdzie opis reguł sprzed miesiąca trudno uznać za zwięzły, ale drobiazgowość była właśnie cechą opisu, a nie reguł. W praktyce bowiem objaśnienie gry można sprowadzić do pokazania dwu rodzajów ruchu pionkiem - przesunięcia i skoku - oraz wskazania celu rozgrywki; nieliczne niuanse reguł można wyczuć niemal intuicyjnie. W halmie nie ma, jak np. w szachach, zróżnicowania bierek; nie ma również sytuacji szczególnych, typu warcabowej zamiany pionka na damkę. Wychwalam jasność i prostotę nie bez kozery, bowiem o wyborze halmy jako gry testowej do badania inteligencji zadecydowały właśnie te cechy. Ale nie tylko. Przeważyła szalę jeszcze jedna zaleta halmy, wspomniana w poprzednim artykule, którą można by nazwać elastycznością. Rzecz w tym, iż właściwie w halmę można grać na planszy dowolnej wielkości dowolną liczbą pionków (ściślej: liczbą ograniczoną pojemnością planszy). Pozwala to na wybór wariantu jakby dopasowanego skomplikowaniem strategii do inteligencji grającego.

Kiedy w roku 1731 Karol Linneusz został asystentem na uniwersytecie w Uppsali, mial 23 lata i zapewne - jak każdy młody człowiek - wiele projektów i planów. Jeden z nich udało mu się zrealizować już wkrótce: w tym samym roku Akademia Nauk, dzięki poparciu profesorów Celsjusza i Rudbecka, zatwierdziła wniosek o wysłanie przyszłego przyrodnika światowej sławy w podróż naukową do Laponii. Znaczną część tej wielkiej krainy gór, śniegów, bagien i tundry na północnym krańcu Europy zajmowały słabo wówczas poznane i trudno dostępne bezdroża. Podróż, rozpoczęta w maju 1732 r., trwała ponad pięć miesięcy. Jej zasadniczym celem było badanie roślinności, zwierzostanu i minerałów, ale młodego uczonego zafascynowało także życie tuziemców, ich obyczaje i kultura. Z zachwytem pisał o Lapończykach w dzienniku podróży:

Jak przypuszczają niektórzy badacze, odnalezione terakotowe figurki na terenach dawnej Mezopotamii, datowane na 6000 lat p.e.eh. używane były jako szachy. Bliskie współczesnym zasady gry w szachy na pewno opracowano w V wieku e.ch. w Indiach, o czym świadczą wykopaliska i zapisy w starych księgach. Ta starożytna odmiana szachów nosiła nazwę ćaturanga. Plansza do gry ćaturanga była znana jako asztapada (deska osiem na osiem pól). Figury Ćaturangi to: radża (król), mantri (doradca), gaja (słoń), aśva (koń), ratha (rydwan, później nazywany wieżą), i pedati (piechota lub pionki).

W Europie grę w szachy poznano ponad 1000 lat temu. Szachy znano w starożytnej Indii i Persji, jako Królewską Grę arystokracji i dworów. W drugiej połowie VI w. e.ch. znana jest w Indiach i Persji gra, która z jednej strony miała dostatecznie wiele cech wspólnych z szachami, a z drugiej na tyle różniła się od gier znanych przedtem, że jej narodziny wyznaczyły początek historii szachów współczesnych. Istnieją przekazy wspominające pierwowzór gry w szachy nawet w czasach historii opisywanych przez Mahabharatę, czyli w okresie ponad 3100 lat p.e.ch.

Mam wiele sentymentu do gry w halmę. Sporo czasu spędzałem nad tą grą w dzieciństwie - stąd sympatia - a i obecnie, po wielu latach, chętnie do niej wracam. Halma znakomicie, w idealnych proporcjach łączy w sobie dwa podstawowe elementy każdej dobrej gry logicznej: relaksową zabawę z gimnastyką szarych komórek. I chociaż w zestawieniu z nowoczesnymi grami symulacyjnymi trąci nieco myszką, w niczym nie umniejsza to jej zalet, co najwyżej w dobie mody retro - odmładza. Wspomniany sentyment sprawił, że od dawna zbieram materiały związane z halmą. Z reguły są to informacje i ciekawostki z przeszłości. W mniejszym stopniu opisy strategii - z prostej przyczyny: strategia halmy jest tak skomplikowana, że dotychczas nikt nie pakusił się o jej szczegółowego analizowania. Wiedza na ten temat jest więc bardzo uboga i powierzchowna. Zdecydowałem się skorzystać z zebranych materiałów w nadziei, że bliższa znajomość z halmą okaże się interesująca także dla Czytelników "gier logicznych".

Pisząc przed miesiącem o grach "odwróconych", obiecałem przedstawić bliżej jedną z nich - wybijankę, czyli odmianę warcabów, w której wygrywa ten, kto pierwszy straci wszystkie swoje kamienie. W poprzednich „Grach logicznych" podałem także reguły polskiej odmiany warcabów, zwracając uwagę na szczegóły różniące ją od dwu innych najbardziej znanych odmian narodowych - rosyjskiej i amerykańskiej. Zasady gry w wybijankę różnią się od reguł warcabów tylko celem rozgrywki, nie ma zatem sensu opisywać ich powtórnie. Zainteresowanych zachęcam do lektury październikowych „Gier logicznych" w celu zapoznania się z kilkoma niuansami zasad gry w warcaby. Ogólne reguły tej gry są bowiem zapewne znane wszystkim czytelnikom.

Mam świadomość, że użycie nazwy Parcheesi w wypadku podanych poniżej reguł może być lekkim nadużyciem, ale staroindyjskie Pachisi doczekało się już tylu wariantów, modernizacji i uproszczeń, że podejmuję ryzyko :) - sugerowane tu reguły odbiegają zapewne nieco od tych, które można znaleźć w Sieci. Oryginalnie gra toczyła się na planszy w kształcie krzyża, wykonanego najczęściej z haftowanego materiału. Początkowo do określania długości ruchu używano odpowiednio przygotowanych muszli kauri, potem kościanych sztabek, wreszcie - dwóch tradycyjnych kości.

Plansza do Pachisi przypomina naszego Chińczyka, który rzeczywiście jest wielce uprozczonym wariantem tej gry. Parcheesi lokuje się gdzieś pośrodku - myślę, że zainteresuje na przykład miłośników backgammona (wykazuje pewne podobieństwa), ale może i brydżystów skusi grą czteroosobową, gdzie rywalizują ze sobą dwie pary graczy.

W pierwszym odcinku poświęconym grze filozofów opisane były "rekwizyty", pozycja początkowa oraz sposoby poruszania się różnych figur - kół, trójkątów, kwadratów i piramid. Tym razem, zgodnie z zapowiedzią, zajmiemy się regułami dotyczącymi zbijania figur. Zainteresowanych rythmomachią (tak brzmi inna nazwa tej średniowiecznej gry) odsyłam w celu uzupełnienia tematu do poprzedniego numeru "Problemów", bowiem nawet bardzo ogólne, skrótowe przypomnienie opisu sprzed miesiąca zajęłoby zbyt wiele miejsca.

"Popularnymi rozrywkami, którymi zabawiamy się w zimowe wieczory, są karty, gry tablicowe, gry w kości; shovelboard, szachy i gra filozofów" - pisał w 1621 r. angielski humanista Robert Burton w erudycyjnym traktacie "The Anatomy of Melancholy". Cztery rodzaje gier spośród wymienionych przez Burtona nie wymagają dodatkowych wyjaśnień. Nazwa shovelboard (nie mająca polskiego odpowiednika i zapewne obca większości czytelników, jest dobrze znana wyspiarzom - określa tradycyjną angielską grę zręcznościową, współcześnie znaną także jako shove-halfpenny, polegającą na przesuwaniu metalowych krążków (zwykle półpensówek - stąd nazwa) wzdłuż specjalnie oznakowanej prostokątnej tablicy. Najbardziej tajemnicza jest natomiast, a ściślej - była do niedawna, ostatnia z gier wymienionych przez Burtona. Kilka średniowiecznych manuskryptów zawiera jej fragmentaryczne opisy, a ich autorzy zwykle nazywają grę filozofów inaczej - Rythmomachia (pisownia bywa różna), czyli bitwa liczb. Dwa najstarsze manuskrypty, datowane na XI lub XII wiek, zachowały się w Bibliotece Watykańskiej (Benedictul Accolytus, "Ritmachya") oraz w bibliotece muzycznej uniwersytetu w Rochester ("Regulae rithmachie: Quinque genera inequitalitatis"). Z tych i kilkunastu innych źródeł wynika, że była to gra strategiczna dla dwóch osób - trochę szachopodobna, a trochę arytmetyczna. Największą popularnością cieszyła się w Anglii, Francji i Niemczech u schyłku średniowiecza.

W opisie reguł każdej gry występuje fragment zaczynający się zwykle stereotypowo, od stów: „Wygrywa ten, kto...". Jeżeli dokończenie zdania brzmi: ,,...da mata królowi przeciwnika", wiadomo, że chodzi o szachy. Jeśli inaczej - np. zbije wszystkie pionki przeciwnika" lub ,,...zdobędzie określoną liczbę punktów" - wówczas mamy więcej możliwości; pierwszy przykład jest typowy dla gier planszowych, drugi - dla gier w karty.

Czy można diametralnie zmienić cel gry, jakby ,.odwrócić" go, zastępując we wspomnianym fragmencie reguł wyraz „wygrywa" słowem „przegrywa"? Formalnie oczywiście tak, w praktyce jednak zdecydowana większość gier staje się po takiej zmianie trywialna lub bezsensowna, podobnie jak bieg, przed rozpoczęciem którego umówiono by się, że zwycięzcą zostanie zawodnik ostatni na mecie. „Nieodwracalne" są np. szachy, bo praktycznym przejawem reguły: „przegrywa ten, kto da mata królowi przeciwnika", byłoby dążenie do zmuszenia przeciwnika, aby zamatował naszego króla. Doprowadzić do tego można tylko w sztucznie stworzonych pozycjach, które są tematem zadań szachowych zwanych samomatami. Jest jednak kilka gier, którym „odwrócenie" wcale nie szkodzi i które od dawna znane są w obu formach.